Column Viewpoint Van Bergen Ivor Gurney L
‘War: what is it good for?’
os Desastres de la Guerra van Goya, Der Krieg van Dix, Guer- nica van Picasso, War/Raw van Van Marle: behalve schit-
terende kunst ook aanklachten tegen oorlog en kunst die zonder oorlog dus niet zou hebben bestaan. Een paradox die door Edwin Starr onbedoeld werd verwoord toen hij ten tijde van de Viet- namoorlog zong: War, what is it good for? Absolutely nothing. Maar zonder oorlog was het lied er niet geweest en was Starr naar alle waarschijnlijkheid een volkomen vergeten artiest gewor- den.
Dat laatste gaat zeker niet op voor allen die zich door middel van muziek over oorlog in het algemeen, bepaalde oorlo- gen of bepaalde manieren van oorlogvoe- ring uitspraken: van The Doors met hun The Unknown Soldier en Deep Purple met hun Child in Time (‘Wait for the rico- chet’) tot PJ Harvey en haar kippenvelle- rige (our young men hid with guns, in the dirt and) In The Dark Places en het heer- lijk dubbelzinnige, stampende en dam- pende Hell Broke Luce van Tom Waits. Veruit de meesten die oorlog als thema aanpakten, hebben ook daarnaast fan- tastische muziek geschreven, zoals Bach schitterende noten heeft achterge- laten die niet religieus waren geïnspi- reerd. Opvallend is wel dat het allemaal antioorlogsnummers zijn. Dat was zeker niet altijd zo.
De fluitsonates die de Pruisische koning en veldheer Frederik I heeft geschreven, zullen niet antioorlog zijn geweest, al is het lastig om er überhaupt een boodschap in te horen. Maar Lud- wig van Beethovens derde symfonie, de Eroïca, was bedoeld om de loftrompet te steken over Napoleon (een liefde die abrupt eindigde toen de kleine korpo- raal de euvele moed had zich tot keizer te kronen). Tsjaikovski’s 1812 (het liefst uitgevoerd met kanonnen in plaats van pauken) is een lofzang op de Russische overwinning op de Grande Armée. Maar ook in de klassieke muziek maak- ten de drie grote oorlogen van de twintig- ste eeuw een einde aan iedere verheerlij-
king getuige bijvoorbeeld Benjamin Brit- tensWar Requiem (met daarin gedichten van WO I-veteraan Wilfred Owen), Olivier Messiaens in Stalag VIIIA, een Duits krijgsgevangenenkamp in Polen, geschreven én voor het eerst opgevoerde Quatuor pour la Fin du Temps, of Dmitri Shostakovitch’s 8e Strijkkwartet waarin hij de op zijn netvlies gegrifte beelden van het verwoeste Dresden verwerkte. Ook zij echter zouden zonder het oorlogs- thema als muzikale reuzen in de herin- nering zijn gebleven. Ik ken buiten Starr eigenlijk maar één uitzondering op die regel: componist, dichter en Eerste Wereldoorlogveteraan Ivor Gurney. Al leed hij ook al voor de oorlog aan stemmingswisselingen, het was toch waarschijnlijk de loopgraven- oorlog, met verwonding en vergassing, die hem definitief over de rand duwde. Om Waits te parafraseren: Hell broke loose and hell broke Ivor. Na 1918 ging hij langzaam maar zeker achteruit om vanaf 1922 tot aan zijn dood aan tuberculose, vijftien jaar later, in een krankzinnigeninrichting te verblijven. Gurney was toen 47 jaar oud. In het gesticht stond een piano, al was het naar verluidt niet een hele beste, en hij pakte daardoor een aantal jaren lang zijn oude liefdes weer op. De oorlogs- ervaringen bleken balsem voor zijn dichterlijke en compositorische inspira- tie en de combinatie van beide leverde dan ook een aantal van de mooiste liederen op die aan het fenomeen oor- log zijn toe te schrijven. Schoonheid geboren uit lelijkheid, passie geboren uit afschuw. Hij werd zodoende een van de symbolen van zijn tijd met gedich- ten die een indrukwekkende getuige- nis opleverden van de oorlog en zijn gevolgen en composities die weemoedig maakten en treurig stemden over zoveel in de knop gebroken talent. War, what is it good for? Voor schitte- rende kunst en prachtige muziek. Maar als reden lijkt me dat toch wat mager- tjes en bovendien tegen de bedoelingen van veruit de meeste kunstenaars ingaan.
Dr. Leo van Bergen is geboren midden in het non-militaire jaar 1959. Desondanks heeft het thema 'oorlog' altijd zijn historische belangstelling gehad, waarbij zijn aandacht vooral uitgaat naar de medische gevol- gen. Op dat terrein wordt hij internationaal als autoriteit erkend. Hij schreef Zacht en eervol, over het lijden en sterven in de Eerste Wereldoorlog.
juni 2017 21
Foto: Birgit de Roij
Page 1 |
Page 2 |
Page 3 |
Page 4 |
Page 5 |
Page 6 |
Page 7 |
Page 8 |
Page 9 |
Page 10 |
Page 11 |
Page 12 |
Page 13 |
Page 14 |
Page 15 |
Page 16 |
Page 17 |
Page 18 |
Page 19 |
Page 20 |
Page 21 |
Page 22 |
Page 23 |
Page 24 |
Page 25 |
Page 26 |
Page 27 |
Page 28 |
Page 29 |
Page 30 |
Page 31 |
Page 32 |
Page 33 |
Page 34 |
Page 35 |
Page 36 |
Page 37 |
Page 38 |
Page 39 |
Page 40 |
Page 41 |
Page 42 |
Page 43 |
Page 44 |
Page 45 |
Page 46 |
Page 47 |
Page 48 |
Page 49 |
Page 50 |
Page 51 |
Page 52 |
Page 53 |
Page 54 |
Page 55 |
Page 56 |
Page 57 |
Page 58 |
Page 59 |
Page 60 |
Page 61 |
Page 62 |
Page 63 |
Page 64 |
Page 65
