This page contains a Flash digital edition of a book.
Qərbi Azərbaycanda erməni dövlətinin yaradılması Ermənistan (Ararat) respublikası (1918-1920). Za qaf­


qaziya seyminin dağılmasından sonra (1918, 26 may) daş­ naklar 1918­ci il mayın 28­də Tiflisdə Erməni (Ararat) res­ publikasının yaranmasını elan etdilər. İrəvanın ermənilərə verilməsi. 1918­ci il mayın 29­da Tif­


lisdə Azərbaycan Milli Şurasının iclası keçirildi. İclasın 3 nömrəli protokoluna görə Fətəli xan Xoyski şura üzvləri­ nin Azərbaycan və Erməni federasiyası ərazilərinin sər­ həd ləri məsələsinə dair erməni milli şurası ilə apardıqları da nı şıq ların nəticələri barədə məruzə etmişdir. Xoyski mə­ ruzəsini Erməni federasiyasının yaradılması üçün on lara siyasi mərkəz lazım olduğunu, Aleksandropolun (Güm­ rü) Türkiyəyə keçməsindən sonra belə mərkəzin yal nız İrəvan ola biləcəyi haqqında məlumat verdikdən son ra İrəvanın ermənilərə güzəştə gedilməsinin zəruri oldu­ ğu nu bildirmişdir. Xəlil bəy Xasməmmədov, Məmməd Yu sif Cəfərov, əkbər ağa Şeyxülislamov, Məhəmməd Mə hərrəmov bu məsələ üzrə çıxış edərək, İrəvanın er­ mə nilərə güzəştini tarixi zərurət, labüd bədbəxtlik ad­ lan dırdılar. Bu məsələ üzrə səsvermə nəticəsində 28 Şu ra üzvündən 16­sı İrəvanın güzəşt edilməsinin lehinə, 1 nə­ fər əleyhinə səs vermiş, 3 nəfər bitərəf qalmışdır (pro to­ kol da belə göstərilmişdir). Beləliklə, Azərbaycan Milli Şu rası Azərbaycan xalqının rəyini öyrənmədən İrəvanın Er mənistana güzəştə gedilməsi haqqında qərar qəbul et­ mişdir. Azərbaycan Cümhuriyyəti Hökumətinin baş nazi ri Fətəli xan Xoyski mayın 29­da xarici işlər naziri Məmməd Həsən Hacınskiyə yazırdı: “Biz ermənilərlə bütün mü­ bahisələrə son qoyduq, onlar ultimatumu qəbul edəcək və müharibəni qurtaracaqlar. Biz İrəvanı onlara güzəştə getdik”. Milli Şuranın iyunun 1­də keçirilən iclasında həmin məsələyə yenidən baxılaraq, bu qərara protest elan edildi. Protesti Şuranın İrəvandan olan 3 üzvü imzalamışdı. Milli Şura protesti müzakirə olunmadan iclas protokoluna əlavə etməyi qərara aldı. İrəvanın ermənilərə güzəşt olunma sı haqqında qərarın qəbul edilməsi, onun əsaslandırılması üçün gətirilən bütün dəlillərə baxmayaraq, siyasi cəhətdən tamamilə səhv addım idi. Ermənistan Respublikası ilə Osmanlı dövləti arasında bağlanmış 1918­ci il 4 iyun tarixli Batum müqaviləsinə əsa sən Sürməli qəzası, Aleksandropol (Gümrü), Şərur, Eç­ miədzin və İrəvan qəzalarının böyük bir hissəsi Osmanlı döv lətinə keçdi. İrəvan quberniyasının ərazisinin üçdə bir hissəsindən azı Ermənistanın əlində qaldı. lakin Birinci dün ya müharibəsində Osmanlı dövlətinin məğlubiyyəti (1918­ci il Mudros barışığı) onun bu torpaqlarda möh kəm­ lənməsinə imkan vermədi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyə ti də İrəvan quberniyasının tərkibinə daxil olan ərazilərində öz hakimiyyətinin bərqərar edilməsinə nail ola bilmədi. Yenicə yaradılmış Ermənistan (Ararat) respublikası-


nın Azərbaycan, Gürcüstan və Osmanlı dövlətlərinə qar şı təcavüzkar siyasəti. Ermənistanın keçmiş Tiflis quber niya­ sının Axalkalaki (Axalkələk) və Borçalı qəzalarına qarşı əsas sız iddia irəli sürdü. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ta rixi torpaqlarının öz sərhədləri daxilində birləşdirilməsi üçün fəal xarici siyasət yeritsə də, müharibəyə qoşula bil­ mədi. lakin Ermənistan öz işğalçılıq planlarını müharibə


26


yolu ilə həll etmək yolunu tutdu. Osmanlı imperatorluğu ilə Cənubi Qafqaz respublikaları arasında bağlanmış Ba­ tum müqavilələrinə (1918) əsasən, Gürcüstanla Ermə­ nis tanın sərhəd zolağında türk qoşunları yerləşmişdi. Okt yabrın 18­də türk qoşunları oradan çıxdılar və həmin yer ləri Gürcüstanı müdafiə edən alman qoşunları tutdu. Birinci dünya müharibəsində (1914­1918) məğlub olmuş Almaniyanın hərbi qüvvələri bu əraziləri tərk etdikdə, Bor çalı qəzasının xeyli hissəsi Gürcüstan hökumətinin nə zarətinə keçdi. Ermənistan Gürcüstana nota verərək, onun Axalkalakidən çıxmasını tələb etdi. Oktyabr­no­ yabr aylarında tərəflər arasında qarşılıqlı ittihamlar kəs­ kin ləşdi, ermənilər Axalkalaki və Borçalıda təxribatlar, si lahlı toqquşmalar törətməyə başladılar. Ermənistan Axal kalakiyə süvari eskadron, Borçalıya isə 4­cü erməni pol kunun hissələrini göndərdi. Dekabrın 9­da hərbi əmə­ liyyatlar başlandı. Döyüşlər azərbaycanlıların elliklə ya­ şadığı və tarixən onlara məxsus olan Borçalı qəzasında ge dirdi. Ermənistanın notasına görə Gürcüstan, Borçalı, Axalkalaki qəzalarından və Tiflis də daxil olmaqla, eyni ad lı qəzanın bir hissəsindən imtina etməli idi. Dekabrın 17­də Gürcüstan Ermənistana rəsmən müharibə elan etdi, Ermənistanla diplomatik əlaqələri kəsdi. Dekabrın 18­31­də tərəflər arasında hərbi əməliyyatlar baş verdi. Müharibə Azərbaycanın tarixi torpaqlarına və onun əhalisinə ciddi ziyan vurdu. Birinci dünya müharibəsində qələbədən son­ ra Qafqazda mövqeyi güclənən İngiltərə Ermənistan­Gür­ cüstan müharibəsinin dayandırılmasında fəal iştirak et di. Ermənistan tərəfi dekabrın 31­də hərbi əməliyyatları da­ yandırmağa razı olduğunu bildirdi. Gürcüstan hökuməti də bununla razılaşdı. 1919­cu il yanvarın 9­17­də Tiflisdə Ermənistan­Gürcüstan konfransı keçirildi. Ermənistan və Gürcüstan arasında sərhəd məsələsi Antanta Ali Şu ra­ sı tərəfindən həll edilənədək Borçalı qəzasının şimal his­ səsinin Gürcüstana, cənub hissəsinin isə Ermənistana ve­ rilməsi, Allahverdi mis mədənlərinin olduğu orta hissədə isə “neytral zona” yaradılması qərara alındı. Neytral zo­ nanın idarəsi ingilis general­qubernatoruna həvalə edil­ di. Azərbaycanın qanuni iddiası olan Borçalının müqəd­ dəratının həll olunduğu konfransa Azərbaycan Xalq Cüm huriyyətinin nümayəndə heyəti dəvət edilməmişdi. Ona görə də Azərbaycanın Tiflisdəki nümayəndəsi öz öl­ kəsinin bu qərarı tanımayacağını bildirdi. Sonralar Ru siya Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsi Qaf­ qaz bürosunun 1921­ci il 7 iyul tarixli qərarı ıiə “neytral zona” da Ermənistana birləşdirildi. Beləliklə, Bor çalının azərbaycanlı əhalisinin öz müqəddəratını təyin et mək hü­ ququ kobudcasına pozuldu, əzəli Azərbaycan tor pağı olan və azərbaycanlıların elliklə yaşadığı Borçalı Gür cüstanla Ermənistan arasında bölüşdürüldü. Ermənistan Respublikası Azərbaycana qarşı da ərazi


id dialarını təcavüzkarlıq və etnik təmizləmə siyasəti ilə hə yata keçirməyə çalışırdı. 1919­cu ilin payızında Ermə­ nistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları daha kəskin şə kil aldı. Azərbaycan Hökumətinin dövlətin ərazi bü­ tövlüyünü qorumaq üçün həyata keçirdiyi tədbirlər ermə­ nilərin hərbi­diplomatik fəaliyyətini puça çıxardı. ABŞ­ın


Page 1  |  Page 2  |  Page 3  |  Page 4  |  Page 5  |  Page 6  |  Page 7  |  Page 8  |  Page 9  |  Page 10  |  Page 11  |  Page 12  |  Page 13  |  Page 14  |  Page 15  |  Page 16  |  Page 17  |  Page 18  |  Page 19  |  Page 20  |  Page 21  |  Page 22  |  Page 23  |  Page 24  |  Page 25  |  Page 26  |  Page 27  |  Page 28  |  Page 29  |  Page 30  |  Page 31  |  Page 32  |  Page 33  |  Page 34  |  Page 35  |  Page 36  |  Page 37  |  Page 38  |  Page 39  |  Page 40  |  Page 41  |  Page 42  |  Page 43  |  Page 44  |  Page 45  |  Page 46  |  Page 47  |  Page 48  |  Page 49  |  Page 50  |  Page 51  |  Page 52  |  Page 53  |  Page 54  |  Page 55  |  Page 56  |  Page 57  |  Page 58  |  Page 59  |  Page 60  |  Page 61  |  Page 62  |  Page 63  |  Page 64  |  Page 65  |  Page 66  |  Page 67  |  Page 68  |  Page 69  |  Page 70  |  Page 71  |  Page 72  |  Page 73  |  Page 74  |  Page 75  |  Page 76  |  Page 77  |  Page 78  |  Page 79  |  Page 80  |  Page 81  |  Page 82  |  Page 83  |  Page 84  |  Page 85  |  Page 86  |  Page 87  |  Page 88  |  Page 89  |  Page 90  |  Page 91  |  Page 92  |  Page 93  |  Page 94  |  Page 95  |  Page 96  |  Page 97  |  Page 98  |  Page 99  |  Page 100  |  Page 101  |  Page 102  |  Page 103  |  Page 104  |  Page 105  |  Page 106  |  Page 107  |  Page 108  |  Page 109  |  Page 110  |  Page 111  |  Page 112  |  Page 113  |  Page 114  |  Page 115  |  Page 116