This page contains a Flash digital edition of a book.
altaydan gяlяn “Pazırık mяdяniyyяti”


Dağlıq Altayın yaylaqlarında olan Ulqen vadisində Basırıq adlanan bir qəbiristanlıq var. Yerli altay türkləri bu yerə Pazırık deyirlər. Qədim türk dünyasının bu kiçik guşəsi gözdən uzaq olsa da, XX yüzilliyin ortasında “Pazırık mədəniyyəti” adı ilə dünyaya səs saldı. Belə ki, türk mədəniyyətinin ən bariz nümunələrindən sayılan Pazırık mədəniyyəti özünü sübut etməyi bacardı. Eramızdan əvvəl V əsrdə salınmış bu qəbiristanlığın kurqanları bir-bir açıldıqca altay türklərinin ulu soyları tarixi qaynaqları ilə bərabər üzə çıxdı və beləcə onların zəngin dünyagörüşündən, güzəranından, etnik adət-ənənələrindən əsaslı məlumat verdi. Yaylaq-qışlaq həyatı yaşayan, hərbi demokratiya quruluşunda ömür sürən türk etnoqrafiyası vərəq- vərəq açıldıqca bəlli oldu ki, Pazırıkda basdırılan köçəri ilxıçılar saqa mədəniyyəti deyilən, Urmu, Xəzər, Azaq suları ətrafında yayılan bir mədəniyyətin daşıyıcılarıdır. İlk pazırık kurqanları salınan zamandan min il əvvəl qədim türk elləri Dunaydan başlamış Altaya qədər bütöv Avrasiya çöllərinə yayılmışdı. Köç edən türklərdə atçılıq xüsusi inkişaf etmişdi. Onlar at kultunu, atçılığı və at bəzəmə məharətini nəsil-nəsil yaşatmışdılar. Tapılan kurqanlarda mumiyalanmış adamların yanında kənizlər, nökərlər, Axaltəkə kəhəri cinsindən atlar da basdırılmışdı. Bu da altay türklərinin yerli monqol atlarına deyil, Urmu bölgəsində bəslənən kəhər cinsinə daha çox üstünlük verdiklərini göstərir. Pazırık kurqanlarındakı bəzəkli yüyən-yəhər, tərlik, yəhərüstü döşəkçə, döşlük, quşqun qədim türklərin atçılıq məharətini aydın əks etdirirsə, qəbirlərdən çıxan xalça, xalı, təpmə keçə, gəbə, cicim, kilim, qiymətli parça və yun qobelenlər onların vaxtilə toxuculuq sənətinə də yiyələndiyindən xəbər verir. Belə sənət nümunələrindən biri də yəhər üstünə salınan döşəkçədir. Bu döşəkçənin maraq çəkən


cəhəti ondan ibarətdir ki, 2500 il torpaq altında qalmasına baxmayaraq, xarab olmayıb. Təsadüfi deyil ki, bu möcüzəli sənət incisi dünyanın ən qədim döşəkçəsi hesab olunur. Kurqanlarda basdırılan əşyaların xarab olmamasının səbəbləri də bəllidir. Pazırık kurqanını quran qədim türklər 7 metr dərinliyində qazdıqları qəbri öncə lay-lay doldururmuşlar - əvvəlcə çır-çırpı, sonra kol-kos, üstündən ot-ələf, daha sonra isə torpaq tökurlərmiş. Qəbrin üstünü isə çay daşları (qənbər) ilə örtüb, onlardan təpə düzəldirdilər. 1600 metr hündürlükdə olan Ulqen yaylağının təbii şəraiti elə idi ki, burada yayın ömrü qısa olurdu. Ona görə də laylardan sızıb keçən qar, yağış suyu qəbrin dibində buz bağlayırdı. Kurqanüstü daşlar isə havadakı istini aşağı buraxmadığına görə, orada temperatur mənfidən yuxarı qalxmırdı. Bu cür təbii sərinlik qəbirdəki əşyaların xarab olmasına imkan verməyib. Solmaz rəngləri, yüksək sənətkarlıqla işlənmiş süjetli rəsmi və digər bəzək-düzəkləri ilə müasir tətbiqi sənətdə hətta ən mahir ustaların belə həsəd aparacağı bu döşəkçə, düz 25 əsrdir öz gözəlliyini saxlayır. Saqa təsviri sənətinin “an üslubu” ənənəsini saxlayan ulu keçəçi döşəkçənin üstündə mifik bir heyvanın - qartalbaşlı aslanın (Qərbdə buna “qrifon” deyilir) dağ keçisini necə parçaladığını təsvir edib. Süjet elə qurulub ki, iki simmetrik şəkil yəhərin hər iki tərəfində eyni vəziyyətdədir. Döşəkçənin sallanan tərəflərinə də üç dairəvi dəri bərkidilib. 120x60 ölçüdə olan bu yəhər örtüyü incə qırmızı keçə üzərində rəngli dəri parçalarındandır. “An üslubu” ilə biri-birinə əks simmetrik ölçüdə qurulmuş örtüyün üzərində dağ keçisini parçalayan qanadlı qrifon motivi təsvir edilib. Türk xalqına məxsus “Pazırık mədəniyyəti”nin digər bariz nümunəsi dünyanın diqqətini özünə cəlb edən “Pazırık xalçası”dır.


111


Page 1  |  Page 2  |  Page 3  |  Page 4  |  Page 5  |  Page 6  |  Page 7  |  Page 8  |  Page 9  |  Page 10  |  Page 11  |  Page 12  |  Page 13  |  Page 14  |  Page 15  |  Page 16  |  Page 17  |  Page 18  |  Page 19  |  Page 20  |  Page 21  |  Page 22  |  Page 23  |  Page 24  |  Page 25  |  Page 26  |  Page 27  |  Page 28  |  Page 29  |  Page 30  |  Page 31  |  Page 32  |  Page 33  |  Page 34  |  Page 35  |  Page 36  |  Page 37  |  Page 38  |  Page 39  |  Page 40  |  Page 41  |  Page 42  |  Page 43  |  Page 44  |  Page 45  |  Page 46  |  Page 47  |  Page 48  |  Page 49  |  Page 50  |  Page 51  |  Page 52  |  Page 53  |  Page 54  |  Page 55  |  Page 56  |  Page 57  |  Page 58  |  Page 59  |  Page 60  |  Page 61  |  Page 62  |  Page 63  |  Page 64  |  Page 65  |  Page 66  |  Page 67  |  Page 68  |  Page 69  |  Page 70  |  Page 71  |  Page 72  |  Page 73  |  Page 74  |  Page 75  |  Page 76  |  Page 77  |  Page 78  |  Page 79  |  Page 80  |  Page 81  |  Page 82  |  Page 83  |  Page 84  |  Page 85  |  Page 86  |  Page 87  |  Page 88  |  Page 89  |  Page 90  |  Page 91  |  Page 92  |  Page 93  |  Page 94  |  Page 95  |  Page 96  |  Page 97  |  Page 98  |  Page 99  |  Page 100  |  Page 101  |  Page 102  |  Page 103  |  Page 104  |  Page 105  |  Page 106  |  Page 107  |  Page 108  |  Page 109  |  Page 110  |  Page 111  |  Page 112  |  Page 113  |  Page 114  |  Page 115  |  Page 116  |  Page 117  |  Page 118  |  Page 119  |  Page 120  |  Page 121  |  Page 122  |  Page 123  |  Page 124  |  Page 125  |  Page 126  |  Page 127  |  Page 128  |  Page 129  |  Page 130  |  Page 131  |  Page 132  |  Page 133  |  Page 134  |  Page 135  |  Page 136  |  Page 137  |  Page 138  |  Page 139  |  Page 140  |  Page 141  |  Page 142  |  Page 143  |  Page 144  |  Page 145  |  Page 146  |  Page 147  |  Page 148  |  Page 149  |  Page 150  |  Page 151  |  Page 152  |  Page 153  |  Page 154  |  Page 155  |  Page 156  |  Page 157  |  Page 158  |  Page 159  |  Page 160  |  Page 161  |  Page 162  |  Page 163  |  Page 164  |  Page 165  |  Page 166  |  Page 167  |  Page 168  |  Page 169  |  Page 170  |  Page 171  |  Page 172  |  Page 173  |  Page 174  |  Page 175  |  Page 176  |  Page 177  |  Page 178  |  Page 179  |  Page 180  |  Page 181  |  Page 182  |  Page 183  |  Page 184  |  Page 185  |  Page 186  |  Page 187  |  Page 188  |  Page 189  |  Page 190  |  Page 191  |  Page 192  |  Page 193  |  Page 194  |  Page 195  |  Page 196  |  Page 197  |  Page 198  |  Page 199  |  Page 200  |  Page 201  |  Page 202  |  Page 203  |  Page 204